Bài viết Cảm xúc hỗn hợp có thể tồi tệ hơn cả cảm xúc tiêu cực của Arthur Brooks chỉ ra rằng cảm xúc hỗn hợp—những trạng thái vừa yêu vừa ghét—thực tế có thể gây tổn thương tinh thần mạnh hơn cả những cảm xúc tiêu cực thuần túy. Về mặt tâm lý, sự mâu thuẫn này làm con người mệt mỏi, bối rối và kiệt sức vì không biết nên hành động thế nào. Nghiên cứu hiện đại đã xác nhận rằng não bộ xử lý cảm xúc tích cực và tiêu cực cùng lúc nhưng tại các khu vực khác nhau, củng cố sự phức tạp này. Tác giả gợi ý không nên ép bản thân nghĩ mọi thứ theo kiểu “trắng hoặc đen” mà cần học cách chấp nhận cảm xúc trái ngược như điều bình thường (tư duy biện chứng). Phương pháp quản lý là viết rõ các mặt tốt và xấu, chấp nhận những điều không thể thay đổi, từ đó giảm bớt sự giằng xé nội tâm. Phong cách viết gần gũi, dễ tiếp nhận khi tác giả dùng những ví dụ đời thường, từ thơ ca cổ điển đến nhạc rock hiện đại. Brooks truyền tải thông điệp rõ ràng rằng cuộc sống đáng giá vì chính sự phức tạp cảm xúc, khuyến khích ta trân trọng sự mâu thuẫn thay vì né tránh nó.
Thiên Toán, 17/3/2025
Cảm thấy mâu thuẫn có thể khiến bạn đau khổ hơn cả việc cảm thấy buồn bã. Dưới đây là cách xử lý.
Tác giả: Arthur C. Brooks
Ngày: 19 tháng 1 năm 2023
“Ōdī et amō,” nhà thơ La Mã Catullus viết về người tình Lesbia của ông cách đây khoảng 2.000 năm: “Tôi vừa ghét vừa yêu. Có lẽ bạn sẽ hỏi vì sao tôi như vậy. Tôi không biết nữa, nhưng tôi cảm nhận rõ điều đó đang xảy ra và nó hành hạ tôi.”
Có thể bạn sẽ thấy quen thuộc với tình trạng này. Nếu bạn từng có những cảm xúc lẫn lộn về một người mà bạn yêu quý, chắc hẳn bạn hiểu sự khó chịu sâu sắc do nó gây ra. Nếu cảm xúc của bạn hoàn toàn tích cực, hiển nhiên mối quan hệ sẽ ngập tràn hạnh phúc. Thậm chí cảm xúc hoàn toàn tiêu cực cũng còn tốt hơn, vì khi ấy bạn biết rõ phải làm gì: nói lời chia tay. Nhưng cảm xúc hỗn hợp lại khiến bạn bối rối không biết nên làm gì tiếp theo.
Không chỉ trong tình yêu, nhiều khía cạnh khác trong cuộc sống cũng có thể gây ra cảm xúc hỗn hợp đầy đau khổ. Có thể bạn cảm thấy phân vân với công ty hiện tại, không biết nên ở lại và cố gắng cải thiện tình hình, hay rời đi để tìm nơi khác tốt hơn. Hoặc có lẽ bạn đang mang trong lòng những ký ức đan xen cả tốt lẫn xấu, rất khó diễn giải rõ ràng. Có thể tuổi thơ của bạn vừa vui lại vừa buồn, không dễ gì đặt vào một khuôn mẫu cụ thể để giải thích với người khác hoặc với chính bản thân bạn.
Cảm xúc hỗn hợp làm cạn kiệt “pin cảm xúc” của bạn, giống như chiếc điện thoại cùng lúc kết nối nhiều mạng. Đây là một trong những hiện tượng tâm lý phức tạp nhất mà con người phải đối mặt, gây ra sự bối rối lớn. Có thể bạn nghĩ rằng cảm xúc tiêu cực đơn thuần là điều tồi tệ nhất; nhưng thực ra, một ly cocktail cảm xúc vừa tích cực vừa tiêu cực còn có thể gây khó chịu hơn nhiều.
Quan niệm về việc con người có thể trải nghiệm cảm xúc “hỗn hợp” là điều khá mới mẻ. Trước tận thế kỷ 20, nhiều nhà tâm lý học vẫn cho rằng cảm xúc tích cực và tiêu cực chỉ tồn tại trên một trục thẳng. Nếu bạn cảm thấy “ít tệ hơn” sau một tổn thương, điều đó có nghĩa là bạn “đang cảm thấy tốt hơn”. Các nhà nghiên cứu trước đây không cho rằng con người có thể vừa vui vừa buồn cùng một lúc. Thậm chí ngày nay, nhiều người vẫn nói về hạnh phúc và bất hạnh theo cách này—như thể sự hiện diện của cảm xúc này đồng nghĩa với sự biến mất của cảm xúc kia.
Vào những năm 1960, nghiên cứu tâm lý học mới bắt đầu chứng minh rằng cảm xúc tích cực và tiêu cực thực tế là tách biệt và có thể cùng tồn tại, thậm chí xen kẽ nhanh chóng. Khoa học thần kinh cũng củng cố giả thuyết này khi phát hiện rằng cảm xúc tích cực và tiêu cực phần lớn tương ứng với hoạt động ở các bán cầu não khác nhau (đa phần mọi người, cảm xúc tiêu cực liên quan đến bán cầu não phải, còn tích cực là bên trái).
Ngày nay, nhiều nhà nghiên cứu đồng tình rằng cảm xúc hỗn hợp xảy ra với gần như tất cả mọi người. Có khi bạn cảm thấy tích cực với người yêu vào buổi sáng nhưng lại tiêu cực vào buổi chiều mà không rõ lý do. Hoặc cùng một thời điểm, bạn vui vì mối quan hệ tổng thể (“Mình vui vì chúng mình vẫn ở bên nhau!”) nhưng lại khó chịu về một vài đặc điểm nhỏ (“Cô ấy không tình cảm lắm, điều này làm mình lo lắng.”).
Bạn có thể nghĩ hạnh phúc ròng là cảm xúc tích cực trừ đi cảm xúc tiêu cực; nếu tích cực > tiêu cực, bạn sẽ hạnh phúc tổng thể. Nhưng như Catullus gợi ý, điều đó không hề đơn giản. Cảm xúc hỗn hợp gây tổn hại tinh thần lớn hơn cả tổng của hai loại cảm xúc, bởi chúng quá mâu thuẫn và dễ gây bối rối. Như thể cái tốt và cái xấu đang đấu tranh trong bạn, gây hao tổn tâm lý.
Một nghiên cứu gần đây cho thấy chính điều này. Cảm xúc tích cực giúp tăng sự hạnh phúc, còn cảm xúc tiêu cực làm giảm nó. Nhưng đo lường riêng biệt còn cho thấy rằng cảm xúc hỗn hợp thậm chí còn làm giảm hạnh phúc mạnh hơn cảm xúc tiêu cực đơn thuần. Nói cách khác, ghét bỏ hoàn toàn một mối quan hệ hoặc một công việc đôi khi còn dễ chịu hơn việc cảm thấy lưỡng lự, phân vân.
Một cách giải quyết rõ ràng là cố gắng xóa bỏ cảm xúc hỗn hợp bằng cách tư duy nhị nguyên rõ ràng. Ví dụ, bạn có thể đơn giản hóa bằng cách quyết định dứt khoát một mối quan hệ là “tốt” hay “xấu”, rồi hành động tương ứng. Vợ tôi—người Tây Ban Nha—nhận xét người Mỹ rất hay làm thế: mọi thứ phải tuyệt vời hoặc rất tệ. Nhưng các nhà tâm lý gọi đó là “tư duy nhị nguyên”, và nghiên cứu đã cho thấy nó không hữu ích, thậm chí còn liên quan đến nhiều chứng rối loạn nhân cách.
Thay vì tư duy nhị nguyên, bạn hãy học cách chấp nhận sự mâu thuẫn cảm xúc này, điều mà các nhà tâm lý gọi là “tư duy biện chứng”. Hãy hiểu rằng cảm xúc đối lập là hoàn toàn bình thường và có thể tồn tại song song.
Để rèn luyện tư duy biện chứng, hãy chủ động nhận diện cảm xúc của bạn, viết ra cả điểm tích cực và tiêu cực của mối quan hệ hay công việc. Cân nhắc xem liệu bạn có thể kiểm soát hoặc chấp nhận những điều bạn chưa thích. Hãy nhớ rằng có cả cảm xúc tích cực và tiêu cực về người mình yêu thương là hoàn toàn tự nhiên.
Cuối cùng, cảm xúc hỗn hợp có thể gây ra sự đau khổ, nhưng cũng có thể mang lại ý nghĩa sâu sắc cho cuộc sống. Một cuộc sống thực sự ý nghĩa luôn bao gồm đủ mọi loại cảm xúc—kể cả những cảm xúc khó chịu. Thế nên, đừng cố đơn giản hóa cuộc sống hay bớt yêu nó vì nó phức tạp. Thay vào đó, hãy lựa chọn sống tỉnh thức và trọn vẹn giữa những hỗn loạn ấy.